Tekerlekli Sandalye Rampası Nasıl Olmalı?

Bir rampa düşünün: Kâğıt üzerinde var, hatta oldukça şık görünüyor. Fakat tekerlekli sandalye kullanıcısı rampanın başına geldiğinde “Buradan çıkmak mı, geri dönmek mi daha güvenli?” diye düşünüyorsa ortada bir erişilebilirlik sorunu var demektir.

Tekerlekli sandalye rampası, yalnızca merdivenin yanına eğimli bir beton parçası eklemek değildir. Rampanın eğimi, genişliği, zemini, tutunma alanları, başlangıç ve bitiş noktalarındaki manevra alanları birlikte düşünülmelidir.

İyi tasarlanmış bir rampa, tekerlekli sandalye kullanan kişinin mümkün olduğunca bağımsız, güvenli ve rahat hareket edebilmesini sağlamalıdır.

Tekerlekli Sandalye Rampası Neden Önemlidir?

Bir binanın girişinde basamak bulunması, tekerlekli sandalye kullanıcıları açısından doğrudan erişim engeli oluşturabilir. Rampa ise kot farkının güvenli şekilde aşılmasına yardımcı olur.

Ancak rampanın bulunması tek başına yeterli değildir. Çok dik, kaygan, dar veya manevra alanı yetersiz bir rampa da kullanım açısından ciddi sorun oluşturabilir.

Türkiye’deki erişilebilirlik uygulamalarında TS 9111, “Engelliler ve Hareket Kısıtlılığı Bulunan Kişiler İçin Binalarda Erişilebilirlik Gerekleri” standardı başta olmak üzere çeşitli erişilebilirlik standartları dikkate alınmaktadır.

Rampa Eğimi Kaç Olmalı?

Rampa tasarımındaki en önemli konulardan biri eğimdir.

Güncel erişilebilirlik denetim dokümanlarında yeni yapılacak rampalar için TS 9111’deki eğim değerlerinin esas alınması gerektiği belirtiliyor. Denetim formunda verilen örnek değerlere göre aşılması gereken yüksekliğe bağlı olarak maksimum eğimler değişiyor.

Genel olarak:

15 cm ve daha az yükseklik: En fazla %10 eğim

16-50 cm yükseklik: En fazla %9 eğim

51-100 cm yükseklik: En fazla %8 eğim

100 cm’den fazla yükseklik: En fazla %6 eğim

Buradaki temel mantık oldukça basittir: Aşılan yükseklik arttıkça rampanın daha uzun ve daha düşük eğimli tasarlanması gerekir.

Örneğin kısa bir kot farkı için kullanılan rampa ile bir binanın yüksek girişini aşmak için yapılacak rampanın aynı eğime sahip olması beklenmemelidir.

Rampa Ne Kadar Uzun Olmalı?

Rampanın uzunluğu, aşılması gereken yükseklik ve izin verilen eğim birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Örneğin daha yüksek bir kot farkında rampayı gereğinden fazla dikleştirmek yerine rampanın uzunluğunu artırmak daha erişilebilir bir çözüm olabilir.

Bu nedenle “Her rampa şu kadar metre olmalı” şeklinde tek bir ölçü vermek doğru değildir.

Rampa Genişliği Neden Önemli?

Tekerlekli sandalye kullanıcısının rampada rahat ilerleyebilmesi için yalnızca eğim değil, yeterli hareket alanı da bulunmalıdır.

Özellikle akülü tekerlekli sandalyelerde dönüş ve manevra ihtiyacı manuel sandalyelere göre daha fazla olabilir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın erişilebilirlik kılavuzunda akülü tekerlekli sandalye için dönüş alanının çapının en az 180 cm, tercihen 210 cm olması gerektiği belirtiliyor.

Bu nedenle rampanın başında, sonunda ve gerekiyorsa ara sahanlıklarında manevra alanı bırakılması önemlidir.

Rampa Zemini Nasıl Olmalı?

Rampanın zemini kesinlikle ikinci planda bırakılmamalıdır.

Erişilebilirlik kılavuzunda yaya hareket yüzeylerinin düz, sabit ve dayanıklı olmasının yanı sıra ıslak ve kuru durumda kaymaya karşı dirençli olması gerektiği belirtilmektedir.

Özellikle dış mekân rampalarında yağmur, kar ve buzlanma ihtimali dikkate alınmalıdır.

Parlak ve kaygan mermerler, uygun olmayan seramikler veya yağmurda kayganlaşan yüzeyler güvenli bir rampa için problem oluşturabilir.

Rampada Küpeşte Olmalı mı?

Rampa tasarımında tutunma elemanları da önemlidir.

Güncel erişilebilirlik denetim formunda rampanın her iki tarafında küpeşte bulunması ve yeniden yapılan veya tadilat sırasında değiştirilen küpeştelerde ikinci bir küpeştenin de belirli koşullarda uygulanması öngörülmektedir. Denetim formunda üst küpeşte için 90 cm, ikinci küpeşte için 70 cm yüksekliğe ilişkin kriterler yer almaktadır.

Buradaki amaç yalnızca tekerlekli sandalye kullanan kişiye değil, hareket kısıtlılığı bulunan farklı kullanıcı gruplarına da destek sağlamaktır.

Rampa Başında ve Sonunda Manevra Alanı Bırakılmalı

Rampanın kendisi kadar başlangıç ve bitiş bölümleri de önemlidir.

Bir kişi rampadan çıktıktan sonra doğrudan duvara, kapıya veya başka bir engele çarpmamalıdır.

Tekerlekli sandalye kullanıcılarının yön değiştirebilmesi için uygun sahanlık ve manevra alanlarının oluşturulması gerekir.

Özellikle kapı önlerinde bu konu daha da önem kazanır.

Erişilebilirlik kılavuzunda tekerlekli sandalyenin 180 derece dönüşü için en az 150 cm çapında veya 150 × 150 cm ölçülerinde alan gerektiği; akülü sandalye için ise daha büyük manevra alanının gerekli olduğu belirtilmektedir.

Rampa Kapının Önünü Kapatmamalı

Rampayı yaparken yalnızca “tekerlekli sandalye buradan çıkar mı?” sorusunu sormak yeterli değildir.

“Rampadan çıktıktan sonra kapıya nasıl ulaşacak?”

“Kapı açılırken yeterli alan var mı?”

“Tekerlekli sandalye yön değiştirebilir mi?”

“Rampanın önünde araç veya başka bir engel bulunuyor mu?”

gibi soruların da cevaplanması gerekir.

Erişilebilirlik, tek bir noktayı değil başlangıçtan hedef noktaya kadar kesintisiz ulaşımı ifade eder.

Akülü Tekerlekli Sandalye İçin Rampa Daha Farklı Düşünülmeli

Akülü tekerlekli sandalye kullanan kişiler açısından rampanın tasarımı özellikle önemlidir.

Akülü sandalye daha ağır olabilir ve bazı modellerin dönüş çapı manuel sandalyelere göre daha büyük olabilir.

Bu nedenle:

Düşük eğim

Kaymaz yüzey

Yeterli genişlik

Geniş manevra alanı

Güvenli küpeşte

Aydınlatma

Yağmur suyunun tahliyesi

gibi ayrıntılar birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle uzun ve dik rampalarda yalnızca “sandalye çıkabiliyor mu?” sorusuna bakmak yerine güvenli kullanım koşulları değerlendirilmelidir.

Apartman Girişlerinde Rampa Nasıl Yapılmalı?

Apartman girişlerinde genellikle kaldırım ile bina girişi arasında kot farkı bulunur.

Bu durumda rampa tasarlanırken binanın giriş kapısı, kaldırım genişliği, yaya geçişi, mevcut alan ve rampanın eğimi birlikte değerlendirilmelidir.

Rampayı kaldırıma gelişigüzel yerleştirmek, yayaların geçiş alanını daraltabilir veya başka bir erişilebilirlik problemi oluşturabilir.

Bu nedenle özellikle ortak kullanım alanlarında profesyonel proje ve ilgili erişilebilirlik kriterlerinin dikkate alınması gerekir.

Engelli Rampası Her Yere Sonradan Eklenebilir mi?

Her boş alana rampa yapmak doğru değildir.

Örneğin alan çok darsa rampayı aşırı dik yapmak güvenli olmayabilir. Bu durumda alternatif erişilebilirlik çözümleri değerlendirilmesi gerekebilir.

Ayrıca kamuya açık bina ve alanlarda erişilebilirliğin izlenmesi ve denetlenmesine ilişkin mevzuat bulunmaktadır. İlgili yönetmelik, umuma açık hizmet veren yapı ve açık alanları da kapsamaktadır.

İyi Bir Tekerlekli Sandalye Rampasında Nelere Bakılmalı?

Bir rampayı kullanmadan önce şu noktalar kontrol edilebilir:

Eğim uygun mu?

Zemin kayıyor mu?

Rampa yeterince geniş mi?

Rampanın başlangıcında yeterli alan var mı?

Rampanın sonunda manevra alanı bulunuyor mu?

Kapıya ulaşmak mümkün mü?

Küpeşteler uygun mu?

Yağmur suyunun tahliyesi sağlanıyor mu?

Gece yeterli aydınlatma var mı?

Akülü sandalye ile dönüş yapmak mümkün mü?

Bu soruların tamamına olumlu cevap verilebiliyorsa rampanın kullanım açısından daha güvenli ve erişilebilir olması beklenir.

Erişilebilirlik Sadece Rampa Yapmak Değildir

En büyük yanlışlardan biri erişilebilirliği yalnızca rampa olarak görmektir.

Oysa erişilebilir bir bina; girişinden kapısına, asansöründen tuvaletine, kaldırımından otoparkına kadar bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

Bir binanın girişinde güzel bir rampa bulunurken rampanın önüne otomobil park ediliyorsa erişilebilirlik yine fiilen ortadan kalkabilir.

Bu nedenle amaç sadece rampa yapmak değil, engelsiz ulaşım zinciri oluşturmak olmalıdır.

Sonuç olarak; tekerlekli sandalye rampası nasıl olmalı?

Tekerlekli sandalye rampası; uygun eğime sahip, kaymaz ve dayanıklı zeminden oluşan, yeterli genişlik ve manevra alanı sağlayan, güvenli şekilde tasarlanmış ve ilgili erişilebilirlik standartlarına uygun bir düzenleme olmalıdır.

Özellikle yeni yapılacak rampalarda TS 9111 ve ilgili erişilebilirlik mevzuatı dikkate alınmalıdır. Türkiye’deki erişilebilirlik denetimlerinde TS 9111 ve diğer ilgili TSE standartları temel alınmaktadır.

Çünkü erişilebilirlik, bir rampanın başına kadar gelip “Buradan geçebilir miyim?” diye düşünmek zorunda kalmamakla başlar.